Ideyoloji lang ann Ayiti

Ideyoloji lang ann Ayiti : ki jan li aji sou òtograf,

sou gramè, sou lizaj lang kreyòl 

Hugues Saint-Fort

New York, octobre 2012

 


Lan ti koze mwen pral fè la a, m ap pale sou sa yo rele « ideyoloji lang ». Toudabò, m ava defini li, epi m ava montre enfliyans ideyoloji lang sou òtograf kreyòl, gramè kreyòl, ak jan Ayisyen itilize lang kreyòl. Men anvan m kòmanse, kite m di dezoutwa mo sou sa yo rele ideyoloji. Se pa yon mo nou tande toulejou lè n ap pale kreyòl, men li egziste lan lang lan, espesyalman lan vokabilè filozofi ak vokabilè politik.

Pou moun ki te etidye filozofi « marxiste » lan inivèsite, nou sonje michan liv Karl Marx la ki rele « L’idéologie allemande », osnon nou sonje tou yon lòt michan liv yon sosyològ ki rele Karl Mannheim te ekri lan ane 1930 yo : «Ideology and Utopia ».

Yo anplwaye mo « ideyoloji » a lè y ap pale de ide, ideyal, kwayans, pasyon, valè, relijyon, filozofi politik, jistifikasyon moral...Yo anplwaye li tou pou montre ke tout ide genyen dèyè yo yon koz, yon detèminan sosyal. Nou kapab konsidere « ideyoloji » tankou yon mask ki bouche veritab enterè yon moun genyen lè li fè yon aksyon. Genyen filozòf ki konsidere « ideyoloji » tankou yon sistèm kwayans lidè politik sitou itilize pou mobilize moun pou y al komèt yon zak. Se lan sans sa a, gen moun ki te konn pale de sa yo rele « combat idéologique » osnon « compétition idéologique ». Lan ane 1960 – 1980 yo, pandan epòk sa yo te rele « guerre froide » la, anvan Linyon Sovyetik ak sistèm kominis li an te tonbe, 2 espresyon sa yo te konn anplwaye anpil lan relasyon ant peyi kapitalis yo ak peyi kominis yo. Pou m fini ak definisyon konsèp « ideyoloji » a, kite m raple nou ke ideyoloji se toujou zouti osnon pratik gwoup sosyal k ap domine yo ; gwoup sosyal ki anba yo pa kapab fè ideyoloji pa yo pase, paske konsepsyon kiltirèl yo, pratik yo pa konte lan sosyete a. Pou fini ak konsèp ideyoloji a, m ap siyale yon liv enpòtan sou ideyoloji ki rele «Ideology. An Introduction » . Se yon michan pwofesè teyori kiltirèl ki rele Terry Eagleton ki te pibliye li lan ane 1991 (Verso).

Ann pale kounyè a de « ideyoloji lang ». Ki sa sa vle di ? Ideyoloji lang anglobe tout sa nou sot di talè a sou ideyoloji an jeneral, men li aplike sitou sou kesyon lang lan yon sosyete.

Ideyoloji lang fè referans a tout sistèm kiltirèl ki ap kontwole jan moun panse sou relasyon sosyal, relasyon lengwistik ki egziste lan yon peyi, men ki depann de enterè moral, enterè politik, enterè ekonomik ki kache lan sosyete a.

Nou mete lan kesyon « ideyoloji lang » yon seri kesyon tankou bote tèl lang parapò a tèl lòt lang; sa ki fè moun panse tèl lang siperyè tèl lòt lang ; swa dizan merit yon lang ki omojèn genyen lan yon sosyete... Ideyoloji lang tabli li lan kominote lengwistik kote genyen gwo konfli ant 2 osnon plis pase 2 lang osnon varyete lang moun pale.

Ann pran yon egzanp sou lang angle anvan nou antre sou lang kreyòl. Majorite lengwis admèt ke varyasyon reprezante yon reyalite sosyal pou tout lang e ke se yon bagay ki nòmal pou tout lang moun pale. Poutan, lan sosyete tankou sosyete ameriken an, osnon sosyete franse a, genyen yon varyete estanda ki baze sou lide ke genyen yon fonoloji ki omojèn. Sa vle di tout moun ta sipoze pwononse mo lang lan menm jan. Men, li klè ke kwayans sa a se yon ideyalizasyon li ye. Se sa moun ta renmen ki pase lan kominote lengwistik sa yo. Men, se pa konsa sa fèt. Se pa konsa reyalite sosyal lang angle osnon lang franse fonksyone. Genyen yon ideyoloji ki ap soutni kwayans sa a. Sa vle di yon ansanm lide sou ki jan lang lan ta dwe ye, dapre gwoup sosyal ki ap domine lan sosyete sa yo. Kòm nou konnen, lan nenpòt ki lang sou latè, fason moun pale depann de anpil faktè : lan ki rejyon ou sòti, ki nivo edikasyon ou genyen, ki kalite moun ou frekante, ki laj ou genyen, ki travay w ap fè, ki kote ou rete...

Ayiti (Sendomeng) te vin ofisyèlman yon koloni franse soti lan ane 1697 rive lan ane 1803. Sosyete ayisyèn nan te toujou yon sosyete kote lang reflete inegalite ki te tabli lan peyi a. Depi epòk lakoloni, akoz esklavaj ak kolonizasyon franse, te genyen 2 lang yo te pale lan peyi a. Youn lan 2 lang sa yo se te franse. Moun ki te pale li se te gwoup franse yo ak gwoup milat rich yo, sa vle di moun ki t ap domine sosyete a sou plan sosyal, menmsi gwoup moun sa yo pa t anpil lan sosyete a ; lòt lang lan se te kreyòl. Tout popilasyon an ak gwoup ansyen esklav yo te pale lang kreyòl, men se yon gwoup ki te anba lan sosyete a.

Se sitiyasyon sosyolengwistik sa a ki pral nannan ideyoloji lang k ap travay lan sosyete ayisyèn nan. Leplisouvan, Ayisyen gen tandans evalye konpatriyòt yo fèk rankontre dapre lang konpatriyòt sa yo pale. Si se franse yo pale, frankofòn ayisyen ki ap veye jan moun pale ap gen tandans byen konsidere yo. Men, si se kreyòl sèlman konpatriyòt sa yo pale, genyen Ayisyen ki p ap konsidere yo.

An jeneral, ideyoloji lang ann Ayiti fè moun konprann ke Kreyòl se yon lang enferyè, yon lang senp, yon franse mawon. Pou anpil moun, franse se yon lang tout bon. Li gen gramè, li gen diksyonè, li gen prestij lan sosyete a, se li ki bay edikasyon. Men, an menm tan tou, tout Ayisyen konnen gwo pwovèb kreyòl sa a : Pale franse pa di lespri. Ann Ayiti, ideyoloji lang se yon sistèm reprezantasyon ki mete franse ekri kòm sèl towo lan sistèm edikasyon peyi a, menm lè nou konnen se 2 lang, kreyòl ak franse, ki dwe tabli lan sistèm lekòl peyi a, e ki dwe sèvi pou ekri ni lwa ki vote lan peyi a, ni kominike ofisyèl lan peyi a. Kwak tout moun konnen se kreyòl ki premye lang kominikasyon ki gen lan peyi a, franse okipe yon pozisyon ki pa koresponn a kantite moun ki pale li. Pale franse se premye zam klas dominant lan genyen pou li mete sou kote Ayisyen ki pale kreyòl sèlman lan sosyete a. Men, an menm tan tou, Ayisyen ki lan klas dominant yo konnen tout risk yo pran si yo toujou kole yon bwa franse lan bouch yo. Nou wè sa lan eleksyon pa egzanp kote Ayisyen sa yo oblije konfòme yo avèk reyalite sosyolengwistik peyi a.


Se pa pa aza, ann Ayiti, yo pa konsidere kòm entèlektyèl moun ki pale kreyòl sèlman. Sèl paspò ki ba yon moun grad pou yo konsidere ou kòm entèlektyèl, se pale e ekri franse. Menm si sa w ap di a se charabya, (e gen yon kantite Ayisyen ki ap di charabya lè y ap pale franse) paske se an franse w ap di li, yo konsidere ou kòm entèlektyèl.

Ann pran 3 egzanp pou nou montre ravaj ideyoloji lang fè ann Ayiti. Premye egzanp lan, m ap pran li lan òtograf, dezyèm egzanp lan, m ap pran li lan gramè, twazyèm egzanp lan, m ap pran li lan jan moun pale.

Jan nou konnen an, depi mwa janvye 1980, Kreyòl genyen yon òtograf ofisyèl. Sa te rive lè Minis Joseph Bernard te siyen yon dekrè ki te montre nouvo òtograf kreyòl la. Men, anvan sa te rive fèt, te gen anpil deplozay ki pase. Pa egzanp, lan kòmansman ane 1940 yo, te genyen 2 anglophones, yon pastè ilandè ki te rele Ormonde McConnell avèk yon ameriken ki te rele Frank Laubach ki te pwopoze premye òtograf sistematik pou lang kreyòl. Toulede mesye sa yo te abite lè sa a ann Ayiti. Òtograf yo te pwopoze a te diferan anpil parapò a jan Ayisyen te konn ekri kreyòl. Òtograf sa a te baze sou alfabè fonetik entènasyonal. Te gen anpil lèt « K », lèt « W » ladan li. Men, majorite Ayisyen pa te wè li konsa. Yo te konprann 2 anglofòn sa yo te adopte yon òtograf angle pou kreyòl. Yo revolte kont sa paske yo di Ayiti se yon peyi ki pale franse, ki pa pale angle. Yo te kont lang angle ann Ayiti. Te genyen yon entèlektyèl ayisyen ki rele Charles-Fernand Pressoir ki te ekri ke «òtograf Laubach la ta bon pou « yon seri sovaj ki ap viv ann Australie osnon lan kèk kote moun pa abite », men nou pa ka tolere li lan yon peyi tankou Ayiti ki gen « tradisyon franse ladan li ».

Se menm ideyoloji lang sa a ki fè Pressoir pa te asepte òtograf Laubach la. Yon lòt rezon ki fè Pressoir te kritike òtograf Laubach la, se paske li di Laubach te sèvi ak gwoup vwayèl lengwis yo rele « voyelles antérieures arrondies». Sa vle di son nou pwononse avèk lèv nou ki awondi, tankou lè nou di « mu », « duri » « blø » « lœr » olye de « mi », « diri », « ble », « lè ». Pressoir te di Laubach ak McConnell te vle fè frankofòn ayisyen yo pale tankou moun ki pa gen edikasyon. Dezyèm egzanp m ap pran pou montre ravaj ideyoloji lang fè ann Ayiti, se lan gramè m ap pran li. Men, anvan m antre lan nannan kesyon sa a, kite m fè yon ti rale sou sa yo rale gramè. Depi lontan, moun ki ap denigre lang kreyòl te toujou di kreyòl pa lang paske li pa gen gramè. Sa yo pa janm rive konprann, se ke si kreyòl pa te gen gramè, Ayisyen pa ta janm kapab pale ak Ayisyen osnon ak etranje ki aprann kreyòl. Tout lang genyen gramè. Yon lang se yon ansanm règ ki lan sèvo tout kretyen vivan. Nou konn pale lang lan paske nou asimile règ sa yo. Se konesans règ sa yo ki fè nou konprann tout sa nou tande, e ke nou ka rive di tout sa nou vle di. Dapre michan lengwis ameriken ki rele Noam Chomsky, tout kretyen vivan fèt avèk yon aparèy li rele ann anglè « Language Acquisition Device » (LAD) ki se yon sòt gramè inivèsèl lan sèvo yo ki pèmèt yo akeri langaj. Se gras a gramè inivèsèl sa a ke nenpòt timoun sou latè rive kapab akeri lang kote li elve a anvan menm li ale lekòl.

Donk, tout lang gen gramè e gramè a se lan sèvo nou li ye sou yon fòm ki abstrè. Ayisyen menm jan ak tout lòt kretyen vivan sou latè sèvi ak gramè inivèsèl ke yo fèt ak li e se gramè inivèsèl sa a ki pèmèt yo aprann kreyòl rapidman si yo fèt ann Ayiti. Akoz ideyoloji lang ann Ayiti, genyen Ayisyen ki konprann yo dwe imite estrikti lang franse lè y ap pale kreyòl. Yo pale yon kreyòl fransize, yo itilize mo franse menm lè genyen mo kreyòl ki vle di egzakteman menm bagay mo franse a vle di; se yon fason pou fè enteresan, pou montre moun yo konn pale franse. Gramè kreyòl ki lan sèvo kreyolofòn ayisyen pèmèt yo pale lang kreyòl san yo pa kopye lang franse, malgre tout enteresan kèk Ayisyen fè lè y ap pale kreyòl.


Twazyèm egzanp m ap pran pou montre ravaj ideyoloji lang fè ann Ayiti se lan itilazyon sèten Ayisyen fè ak lang franse lè y ap pale lang kreyòl. M ap di tousuit nou dwe rekonèt genyen Ayisyen ki bileng kreyòl-franse, e ke se nòmal lè y ap pale kreyòl, yo melanje kèk estrikti gramatikal franse ak estrikti gramatikal kreyòl. Nou jwenn entèferans sa yo lan tout sosyete ki gen moun bileng. Lan lang angle, lengwis yo rele sa : « code-switching », osnon « code mixing ». Gen anpil rechèch ki fèt sou kesyon sa yo. Mwen menm kòm lengwis, mwen te fè yon rechèch sou sa ki rele ann angle « Creole-English Code-Switching in New York City » ki parèt lan yon liv kolektif ki rele « The Haitian Creole Language ». Liv sa a te parèt an 2010.

Genyen yon michan lengwis franse ki rele Dominique Fattier ki fè yon rechèch sou kalite kreyòl moun pale ann Ayiti kote li distenge plizyè kalite kreyòl. Dominique Fattier te esplike genyen sa yo rele yon “kreyòl rèk”, ak “yon kreyòl swa”. Dapre pwofesè Fattier, moun ki pale kreyòl rèk la, se moun ki inileng yo. Moun sa yo pale kreyòl sèlman. Alòske moun ki pale kreyòl swa a, se moun ki bileng yo. Moun sa yo pale kreyòl ak franse. An jeneral, ann Ayiti, yo prezante kreyòl rèk la tankou se varyete lang ki se bon kreyòl ayisyen an, kreyòl otantik la. Alòske kreyòl swa a ta sanble se varyete moun itilize lè y ap siveye bouch yo. M ap kouri di se pa pozisyon pa mwen.

Se la nou konstate fòs ideyoloji lang ann Ayiti. Tout tan sa w ap di an pi sanble ak franse (paske se lang ki ap domine lan sosyete a, malgre se yon ti kras moun ki pale li), se tout tan moun apresye li. Lan lekòl, mèt yo pa aprann elèv valorize lang kreyòl, montre yo ki jan li fonksyone, etidye gran ekriven kreyòl yo.

Konklizyon

Selebre jounen entènasyonal lang kreyòl ak kilti kreyòl ta dwe konsène tout Ayisyen paske yon lang se idantite nou li ye. Depi lontan, Leta ayisyen pa janm pran lang kreyòl oserye. Tanke Leta ayisyen pa bay lang kreyòl plas li merite genyen lan sistèm edikasyon peyi a, sosyete ayisyen an p ap janm rive lwen. Majorite elèv ayisyen p ap konprann pwoblèm peyi a, e se yon ti gwoup ki ap kontinye domine majorite moun pandan y ap louvri peyi a bay enterè etranje. Konprann pwoblematik lang kreyòl lan yon peyi tankou Ayiti se louvri zye nou byen gran sou enjistis, abi, esklizyon ki tabli lan peyi a depi plis pase 200 lane e ki kontinye ap fèt toujou. Pwoblèm lang ann Ayiti se youn lan pi gwo pwoblèm Ayiti. Moun ki pa konprann sa fè yon grav erè.